Prawo do ubiegania się o azyl nie jest przywilejem, który rząd może wyłączyć rozporządzeniem, gdy uzna to za politycznie wygodne. Gwarantuje je Konstytucja RP i wiążące Polskę umowy międzynarodowe. Dlatego Razem ocenia zawieszanie tego prawa jako złamanie porządku prawnego, które podważa międzynarodową pozycję Polski i grozi sankcjami ze strony Unii — a więc ustawia nas, jak ujęło to stanowisko partii, „w jednym szeregu z orbanowskimi Węgrami”.
Co gwarantuje konstytucja i prawo międzynarodowe?
Art. 56 Konstytucji RP stanowi, że cudzoziemcy mogą korzystać z prawa azylu na zasadach określonych w ustawie, a osobom poszukującym ochrony przed prześladowaniem przysługuje status uchodźcy zgodnie z wiążącymi Polskę umowami międzynarodowymi (Konstytucja RP, Dz.U. 1997 nr 78 poz. 483, art. 56; omówienie: RPO).
Podstawą tych zobowiązań jest Konwencja genewska z 1951 roku i jej zasada non-refoulement (art. 33): państwo nie może odesłać uchodźcy tam, gdzie grozi mu prześladowanie (tekst konwencji, UNHCR). Dokłada się do tego prawo unijne — Karta Praw Podstawowych UE gwarantuje w art. 18 prawo do azylu, a w art. 19 zakazuje wydaleń zbiorowych i odsyłania osób tam, gdzie grozi im tortura lub nieludzkie traktowanie (Karta Praw Podstawowych UE, EUR-Lex). Prawo do złożenia wniosku jest tu punktem wyjścia — dopóki człowiek nie może wystąpić o ochronę, pozostałe gwarancje, od zasady non-refoulement po zakaz wydaleń zbiorowych, nie mają jak zadziałać.
Co zmieniła ustawa z 2025 roku?
21 lutego 2025 roku Sejm uchwalił nowelizację ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony, podpisaną przez prezydenta i opublikowaną jako Dz.U. 2025 poz. 389. Pozwala ona rządowi czasowo zawiesić przyjmowanie wniosków o ochronę międzynarodową na odcinku granicy, na okres do 60 dni, z możliwością przedłużenia. Rozporządzenie wykonawcze wprowadziło takie zawieszenie na granicy z Białorusią i było następnie prolongowane.
Rzecznik Praw Obywatelskich Marcin Wiącek wskazywał, że przepisy mogą być niezgodne z art. 56 Konstytucji, bo prawo do ubiegania się o ochronę jest gwarancją konstytucyjną, a nie uprawnieniem, które da się wyłączyć aktem podustawowym (prawo.pl). Ten sam zarzut podnosiły organizacje praw człowieka i część konstytucjonalistów. Mechanizm zawracania ludzi bez rozpatrzenia wniosku opisujemy od strony granicy w tekście o pushbackach na granicy polsko-białoruskiej.
Dlaczego porównanie z Węgrami nie jest przesadą
Węgry Viktora Orbána są w Unii podręcznikowym przykładem państwa karanego za demontaż prawa azylowego. Trybunał Sprawiedliwości UE orzekał przeciwko węgierskiemu systemowi, a w 2024 roku nałożył na Budapeszt karę finansową w wysokości 200 mln euro za nierespektowanie unijnych zasad azylowych (wyrok TSUE w sprawie C-123/22 z 13 czerwca 2024 r., relacja prawo.pl). Kierunek, w którym prawo do azylu przestaje obowiązywać na mocy decyzji rządu, prowadzi więc dokładnie tam, gdzie kończą się unijne sankcje i reputacyjne koszty. Razem ostrzega, że Polska nie powinna kopiować tej ścieżki — zwłaszcza że była budowana wokół obietnicy powrotu do praworządności.
Stanowisko partii z 21 października 2024 roku nie zostawia niedomówień: ograniczanie prawa do azylu „stanowi naruszenie zarówno polskiej konstytucji, jak i międzynarodowych zobowiązań Polski”, „podważa międzynarodowy wizerunek Polski” i „może skutkować sankcjami ze strony Unii Europejskiej, co ustawiłoby nas w jednym szeregu z orbanowskimi Węgrami”.
Co proponuje Razem
Przywrócimy prawo do ubiegania się o azyl. Skończymy z pushbackami oraz zapewnimy bezpieczne, godne traktowanie na granicach i jasne zasady postępowania w przypadku odmowy wstępu na teren Polski.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Silna Polska w sprawiedliwej Europie”, pkt 7, partiarazem.pl
- Przywrócenie prawa do złożenia wniosku o ochronę jako gwarancji konstytucyjnej, której nie wyłącza się rozporządzeniem.
- Zgodność z konwencją genewską i Kartą Praw Podstawowych — w tym z zasadą non-refoulement.
- Jasne, praworządne zasady postępowania przy odmowie wstępu, zamiast prawnej szarej strefy na granicy.
- Rezygnacja z drogi orbanowskiej — bo koszt to sankcje UE i utrata wiarygodności Polski.
Reszta polityki azylowej: dział Migracje i azyl.
Źródła i dalsza lektura
- Konstytucja RP — art. 56 (Dz.U. 1997 nr 78 poz. 483, ELI)
- RPO — art. 56: Prawo do azylu oraz status uchodźcy
- Konwencja dotycząca statusu uchodźców (1951) — UNHCR
- Karta Praw Podstawowych UE — art. 18 i 19 (EUR-Lex)
- Ustawa z 21 lutego 2025 r. o zmianie ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony (Dz.U. 2025 poz. 389, ELI)
- prawo.pl — zawieszenie prawa do azylu a zgodność z konstytucją
- Partia Razem — stanowisko ws. strategii migracyjnej rządu (2024)
- Partia Razem — program, rozdz. „Silna Polska w sprawiedliwej Europie”