Niemieckie kontrole na granicy z Polską: dlaczego Razem chce skargi do TSUE i powrotu Schengen

Niemcy przedłużyły kontrole na granicy z Polską do 15 marca 2027 r., choć Komisja Europejska w opinii z 2 czerwca 2026 r. zarzuciła im brak szczegółowej oceny ryzyka. Partia Razem chce dwustronnego zakończenia kontroli, skargi Polski do TSUE ze środkiem tymczasowym, dołączenia do skargi Luksemburga i solidarnego finansowania ochrony granic zewnętrznych. Krytykuje też „odwetowe” polskie kontrole rządu Tuska.

Most graniczny na Odrze między Frankfurtem nad Odrą a Słubicami, obok tablica z napisem „Frankfurt (Oder) – Słubice. Ohne Grenzen. Bez granic.”

Partia Razem chce, żeby kontrole na granicy polsko-niemieckiej skończyły się w obie strony. Rząd powinien też pozwać Niemcy do Trybunału Sprawiedliwości UE i zażądać zakazu dalszych kontroli pod groźbą kar — takie postulaty zawiera stanowisko przeciw wygaszaniu strefy Schengen z 14 stycznia 2026 r.. Partia nie oszczędza w nim także rządu Donalda Tuska, którego „odwetowe” kontrole po polskiej stronie uważa za błąd. Od czerwca 2026 r. stanowisko ma mocne oparcie w opinii Komisji Europejskiej, która zakwestionowała uzasadnienie niemieckich kontroli, co nie przeszkodziło Berlinowi przedłużyć ich do 15 marca 2027 r.

Opinia Komisji Europejskiej z czerwca 2026 r.

Reforma kodeksu granicznego Schengen z 2024 r. zobowiązała Komisję do wydawania opinii o konieczności i proporcjonalności kontroli, które trwają łącznie ponad dwanaście miesięcy. Ta sama reforma ograniczyła kontrole z powodu jednego zagrożenia do dwóch lat. W wyjątkowych okolicznościach można je wydłużyć dwukrotnie o pół roku, czyli najwyżej do trzech lat (rozporządzenie (UE) 2024/1717). Opinia o Niemczech zapadła 2 czerwca 2026 r., a w Dzienniku Urzędowym UE ukazała się 24 lipca (C/2026/4090).

Komisja pisze w niej (pkt 24–25), że niemieckie powiadomienia „nie zawierają szczegółowej oceny ryzyka” wymaganej przez art. 27 kodeksu. Brakuje w nich również danych unijnych agencji. Według pkt 50 Niemcy nie uzasadniły, dlaczego kontrolują wszystkie granice lądowe bez rozróżnienia, co oznaczałoby, że poziom zagrożenia jest wszędzie taki sam. Opinia przytacza też twierdzenie samych władz niemieckich, że ich system monitorowania nie odnotował opóźnień dłuższych niż 30 minut (pkt 71). Kilka punktów dalej Komisja przyznaje, że dostała „wiele skarg od obywateli i przedsiębiorstw”. Według pkt 78 na granicy niemiecko-polskiej kontrole spowodowały trudności dla społeczności przygranicznych, „a zwłaszcza dla pracowników transgranicznych”. Zalecenie końcowe (pkt 88) to stopniowe znoszenie kontroli, poczynając od wyrywkowych kontroli opartych na ocenie ryzyka, w tym policyjnych w strefie przygranicznej, i ściślejszej współpracy policyjnej.

Choć opinia nie przesądza, że każda kontrola na granicy jest nielegalna, pokazuje, że Berlin od wielu miesięcy utrzymuje środek z założenia wyjątkowy, nie przedstawiając oceny ryzyka, której wymaga kodeks. Podobne zarzuty padają w niemieckich sądach administracyjnych. Według opisanej niżej interpelacji nr 19759 bawarski VGH w 2025 i 2026 r. ocenił, że reforma kodeksu zmieniła stan prawny w tym zakresie „jedynie nieznacznie”, choć oba wyroki dotyczyły kontroli sprzed reformy. Z kolei sąd w Koblencji w nieprawomocnym wyroku z kwietnia 2026 r. uznał za bezprawne legitymowanie na granicy z Luksemburgiem, bo przedłużenia kontroli nie uzasadniono należycie. Wyrok TSUE z 2022 r. dotyczył Austrii i poprzedniego brzmienia kodeksu. Trybunał orzekł wtedy, że po sześciu miesiącach kontrole można przedłużyć tylko z powodu nowego zagrożenia (C-368/20 i C-369/20).

Interpelacja nr 19759 i odpowiedź MSWiA

Marta Stożek, posłanka Razem, zajmuje się niemieckimi kontrolami od początku 2025 r. W styczniu tamtego roku pytała MSZ o niezgodne z prawem niemieckie kontrole, w kwietniu 2025 r. MSWiA o ich skutki. Wrześniowa interpelacja nr 19759 z 2026 r. zestawia opinię Komisji z orzecznictwem. Ministra pyta o dane o kolejkach na granicy i o to, jak informowano Niemcy i Komisję o skutkach kontroli dla Zgorzelca i Słubic, a także o to, czy rząd analizował skargę przeciw Niemcom z art. 259 TFUE albo wniosek do Komisji o wszczęcie postępowania z art. 258. Kilka dni później, 15 września, do Sejmu wpłynęła interpelacja nr 19836 o niemal identycznym tytule i treści.

Wiceminister Maciej Duszczyk odpowiedział 12 października 2026 r. (treść odpowiedzi). Resort zapewnia w niej, że rząd jest „co do zasady” przeciwny przywracaniu kontroli na granicach wewnętrznych. Przedłużenie niemieckich kontroli o kolejne pół roku, do 15 marca 2027 r., strona polska przyjęła „z dużym niezadowoleniem” i chce, żeby od marca 2027 r. nie były one już przedłużane. Na 20 listopada 2026 r. resort zaplanował spotkanie wiceministrów spraw wewnętrznych obu państw przy przejściu Jędrzychowice–Ludwigsdorf. W sprawie opinii Komisji resort stwierdza, że „strona polska nie posiada kompetencji do ingerowania w sposób organizacji kontroli po stronie niemieckiej”, więc te kwestie podnosi tylko w rozmowach dwustronnych. Do art. 259 i 258 TFUE resort się nie odniósł.

Do 24 września 2026 r. policja zaangażowała 63 166 funkcjonariuszy, przeprowadziła 55 288 kontroli pojazdów i 65 007 legitymowań, ujawniła 191 przestępstw i 8 026 wykroczeń oraz dokonała 180 zatrzymań. Dane te dotyczą polskich kontroli, wprowadzonych 7 lipca 2025 r. rozporządzeniem MSWiA, łącznie na granicach z Niemcami i Litwą, i obejmują tylko policję wspierającą Straż Graniczną, a dane SG o granicy z Niemcami resort przekazał „w załączniku”, którego w serwisie Sejmu nie ma. MSWiA uzasadnia polskie kontrole ruchami wtórnymi migrantów oraz „instrumentalizacją migracji przez reżimy Federacji Rosyjskiej i Republiki Białorusi na szlaku wschodnim”. Na tym samym szlaku państwo polskie odpowiada pushbackami na granicy z Białorusią, o których odpowiedź resortu nie wspomina.

Skutki niemieckich kontroli resort ocenia na podstawie danych policji. Według niej w województwach lubuskim, zachodniopomorskim i dolnośląskim kontrole nie zakłóciły ruchu, a dłuższego czekania na granicy nie można „automatycznie” przypisać kontrolom, bo wpływ mają też wypadki, remonty i niemiecki weekendowy zakaz ruchu ciężarówek. Do resortu pisali w tej sprawie przewoźnicy z Pomorza Zachodniego, starosta gryfiński i wojewoda dolnośląski.

Co proponuje Razem

Stanowisko ze stycznia 2026 r. nazywa niemieckie kontrole „regularnymi, nieuzasadnionymi i nielegalnymi” i przypomina, że Polki i Polacy z pogranicza od dwudziestu lat układali sobie życie po obu stronach Odry i Nysy, ufając stabilności prawa. Polska odpowiedź nie znajduje tam uznania:

Takim rozwiązaniem nie są “odwetowe” kontrole, wprowadzone przez rząd Donalda Tuska, które jedynie przyczyniają się do wzmacniania skrajnej prawicy.— Stanowisko przeciw wygaszaniu Strefy Schengen, 14 stycznia 2026 r., partiarazem.pl

Partia opowiada się za czterema rozwiązaniami:

  1. Dwustronne zakończenie kontroli na granicy z Niemcami jako krok do powrotu wolnego ruchu na wszystkich granicach wewnętrznych strefy Schengen.
  2. Skarga polskiego rządu do TSUE na Niemcy za łamanie kodeksu Schengen, z żądaniem środka zapobiegawczego, czyli zakazu dalszych kontroli pod groźbą kar pieniężnych.
  3. Przyłączenie się Polski do skarg innych państw, zwłaszcza Luksemburga z lutego 2025 r. Luksemburg poszedł z nią do Komisji Europejskiej, a nie do TSUE. Minister spraw wewnętrznych Léon Gloden potwierdził w odpowiedzi na pytanie parlamentarne nr 2306 z 16 maja 2025 r., że rząd nie wszcznie postępowania przed sądem. Według luxtoday.lu oficjalny protest trafił do Brukseli 14 lutego 2025 r., dwa dni po niemieckim powiadomieniu o przedłużeniu kontroli.
  4. Solidarny podział kosztów i obowiązków przy ochronie granic zewnętrznych, z większym udziałem państw, które mają wyłącznie granice wewnętrzne. Wzajemne zobowiązania są też osią mechanizmu solidarności w pakcie migracyjnym UE.

Droga sądowa z punktu drugiego istnieje w traktatach. Art. 259 TFUE pozwala państwu pozwać inne państwo członkowskie, ale najpierw trzeba wnieść sprawę do Komisji, która ma trzy miesiące na uzasadnioną opinię. Art. 279 TFUE pozwala Trybunałowi zarządzić środki tymczasowe.

Stanowisko przypomina też, że lokalne społeczności mają prawo do „uczciwych odszkodowań”, a partia wspiera mieszkańców pogranicza w walce o swoje prawa, „również na drodze sądowej”. Przed listą postulatów pada zdanie, że żaden kraj nie może się jednostronnie wypisywać z sieci wspólnych zobowiązań. Partia kieruje je do Berlina, ale krytyka „odwetowych” kontroli pokazuje, że tę samą miarę przykłada do Warszawy. Pozostałe postulaty Razem wobec traktatów i instytucji UE zbiera dział Unia i traktaty.

Źródła i dalsza lektura

Najczęstsze pytania

Jakie jest stanowisko Partii Razem wobec kontroli na granicy z Niemcami i strefy Schengen?

Razem uznaje niemieckie kontrole na granicy z Polską za nieuzasadnione i sprzeczne z kodeksem Schengen. W stanowisku z 14 stycznia 2026 r. partia chce dwustronnego zakończenia kontroli, skargi Polski do TSUE z wnioskiem o zakaz ich kontynuowania pod groźbą kar, dołączenia do skargi Luksemburga z lutego 2025 r. oraz solidarnego podziału kosztów ochrony granic zewnętrznych. Krytykuje też „odwetowe” kontrole wprowadzone przez rząd Donalda Tuska.

Co Komisja Europejska napisała o niemieckich kontrolach granicznych w 2026 roku?

W opinii z 2 czerwca 2026 r. (C/2026/4090) Komisja stwierdziła, że niemieckie powiadomienia nie zawierają szczegółowej oceny ryzyka wymaganej przez kodeks graniczny Schengen i nie uzasadniają objęcia kontrolą wszystkich granic lądowych bez rozróżnienia. Wskazała trudności społeczności przygranicznych, wymieniając granicę niemiecko-polską, i zaleciła stopniowe znoszenie kontroli.

Czy Polska może pozwać Niemcy do TSUE za kontrole na granicy?

Tak. Art. 259 TFUE pozwala państwu członkowskiemu wnieść skargę przeciw innemu państwu, ale najpierw sprawa trafia do Komisji, która ma trzy miesiące na uzasadnioną opinię. Na podstawie art. 279 TFUE Trybunał może zarządzić środki tymczasowe. W odpowiedzi z 12 października 2026 r. na interpelację nr 19759 MSWiA nie odniosło się do tej drogi.

Do kiedy Niemcy przedłużyły kontrole na granicy z Polską?

Według odpowiedzi MSWiA z 12 października 2026 r. Niemcy przedłużyły kontrole o kolejne sześć miesięcy, do 15 marca 2027 r. Polska przyjęła to „z dużym niezadowoleniem” i chce, żeby po marcu 2027 r. kontroli już nie przedłużano.